Του Γιάννη Λαμπρινάκου
Διδάκτορος Αγγλικής Λογοτεχνίας
Για το οικώνυμο Zαραφώνα έχουν προταθεί κυρίως δύο επίσημες ερμηνείες.
Μία από τον ερευνητή Τάσο Γριτσόπουλο που εικάζει ότι ίσως το όνομα συνδέεται με την ύπαρξη κάποιου ιερωμένου ονόματι Σεραφώνος. Εδώ προκύπτει το ερώτημα: Πριν αυτόν, ποιο ήταν το όνομα;
Η δεύτερη έρχεται από το μεγάλο λεξικό του Χαρ. Συμεωνίδη ο οποίος ισχυρίζεται ότι το όνομα έχει σχέση με το φυτό σαφράν (άκρως θεραπευτικό βότανο!) που ευδοκιμεί στον τόπο. Τέτοιο φυτό όμως δεν έχει ακουστεί στην περιοχή. Εκτός αυτού, είναι βέβαιο ότι ο ερευνητής δεν έχει κάνει αυτοψία στον τόπο.
Ο γράφων ομολογώ ότι μέχρι πρόσφατα έκλινα υπέρ ξενικής ετυμολόγησης. Τυχαία εν τούτοις, διάβασα στο Lakonian Survey (σ.19) ότι ο Αλκμάν μιλάει για την «Εύπυργη Σεράπνα» αναφερόμενος φυσικά στη Θεράπνη (είναι γνωστό ότι οι Δωριείς πρόφεραν το Θήτα ως Σίγμα) και εκεί προβληματίστηκα. Ερεύνησα σε βάθος το θέμα. Συνειδητοποίησα ότι όπως και τα γειτονικά χωριά, Τσίτζινα, Βέρροια, Βασσαράς, το Αγριάνου ίσως, αλλά και πολλά εδαφωνύμια αρχαιόθετα στην περιοχή όπως: Κοπά, Ψαρής, Δοχνιάς, Αλώνα και άλλα, θα μπορούσε η Ζαραφώνα να εκαλείτο στο μακρινό παρελθόν Σεράπενα, δηλαδή Θεράπνη.
Μικρές αλλοιώσεις όχι μόνο συμβαίνουν μετά από μακραίωνη χρήση, αλλά είναι και αναμενόμενες. Για παράδειγμα, Παλέρμο=Πάνορμος, Ισταμπούλ=Κωσταντινούπολη, Πλόβδιβ= Φιλιππούπολη, Πολύκαντρος=Φολέγανδρος και άλλα. Επίσης τα: Σαλονίκη, Ανάπλι, Κόρθος και άλλα. Ακόμη δεν αποκλείεται επήλυδες πληθυσμοί όπως οι Σλάβοι, οι Φράγκοι, οι Αρβανίτες, ή οι Ενετοί να επηρέασαν την προφορά του ονόματος. Πάντως ξενικά τοπωνύμια είναι σπάνια στη Ζαραφώνα.
Άλλα στοιχεία που συνηγορούν στην ύπαρξη ενός Θεραπευτηρίου, ιαματικού συνάμα και θρησκευτικού κέντρου στη Ζαραφώνα εκτός από το όνομα Ζαραφώνα-Σεράπενα-Θεράπνη, είναι τα εξής:
1. Ο χιλιετή ναός στην περιοχή Ζαραφώνας. Κοίμησις της Θετόκου.
2. Παλιότερη μικρή εκκλησία Αγίου Ιωάννου που κατεδαφίστηκε πριν δεκαετίες.
3. Επίσης αξιοσημείωτη είναι και η ύπαρξη πυκνού αρχαίου οδικού δικτύου η οποία αναδείχτηκε μετά από επίμονη και επίπονη έρευνα από τον Γιάννη Πίκουλα. Δύσκολα εξηγείται η πυκνότητα αυτή μόνο ως πέρασμα προς την Κυνουρία. Έχουν επιβιώσει δύο κεντρικές αρτηρίες από Σπάρτη και Γερόνθρες μέσω Σελινούντα που φτάνουν μέχρι τη σημερινή κώμη. Ο τελευταίος γράφει: «Από μόνη της- η Ζαραφώνα-μπορεί να δικαιολογήσει μονογραφία με τον διαχρονικό μνημειακό της πλούτο». Πίκουλας σελ. 189.
4. Η Μονή του Προφήτη Ηλία στη Δάφνη με νερό από κοντινή πηγή.
5. Το εξωκλήσι Αγίων Αναργύρων, νότια του χωριού όπου και πηγή.
6. Οι εκτεταμένες καλλιέργειες από αμπελώνες και σιτοβολώνες που υπήρχαν μέχρι πρότινος.
Το υπέροχο υγιεινό κλίμα της Ζαραφώνας.
8. Η θέση Πόρτες ως είσοδος προς χώρο ιάσεως ή πιθανώς ως τα σύμβολα των Διοσκούρων. (Δόκανα).
9. Τέλος, η έντονη και επίμονη προφορική παράδοση ότι: «Παλιότερα η ‘Ελωνα ήτανε στη Ζαραφώνα.» Σήμερα η Ζαραφώνα αποτελεί υποχρεωτική στάση πολλών προσκυνητών για τη Μονή Έλωνας.
Πληροφορίες για την αρχαία Θεράπνη- το όνομα Θεράπνη ως τοπωνύμιο δεν έχει επιβιώσει πουθενά στον ελληνικό χώρο- δίνονται από τον Παυσανία. Εν τούτοις υπάρχει μια ασάφεια όσον αφορά τη θέση. Ο ίδιος ο Δρ, Cattling, ο πατήρ, μου ανέφερε ότι μέχρι σήμερα, (2000), δεν έχει διευκρινιστεί αν η Θεράπνη ήταν οικισμός ή περιοχή. Σύμφωνα με τη γνώμη του, η Θεράπνη είναι γενικά μια περιοχή που περικλείεται ανάμεσα στα χωριά Χρύσαφα, Κεφαλά, Σκούρα και Γκοριτσά.
Υπάρχει και η εκδοχή να έχουμε ομώνυμο, δηλαδή να υφίστανται πάνω από μια Θεράπνες. Αυτό έχει ισχυριστεί σε ομιλία του (2014) ο σπουδαίος ιστορικός Θεόδωρος Σπυρόπουλος.
Η Σεράπενα ή Θεραπαινίς κατά την αρχαιότητα δήλωνε έναν τόπο, όπου εθεραπεύετο κανείς. Είναι πιθανό να υπήρχαν ιέρειες που ειδικεύονταν σε θεραπευτικές πρακτικές.
Ο γράφων αισθάνεται επαρκής μόνο στα γλωσσικά και ειδικότερα στα τοπωνυμιολογικά και έτσι αιτούμαι τη συνδρομή των αρχαιολόγων κα των ιστορικών στο να επιβεβαιωθούν οι υποθέσεις. Υποθέσεις που έπρεπε να εκφρασθούν.
Η λέξη θεραπεία αποδείχνεται ενδιαφέρουσα. Κατά τον γράφοντα είναι σύνθετη από το θέρα και πύον. Το πρώτο συνθετικό έχει τη σημασία του θέρω τρέφω ή ζεσταίνω, (Κριθή και δημητριακά, cereal, cerveza, Ceres η θεά Δήμητρα.) Το δεύτερο σημαίνει υγρό. (Απίδι, πύον.) Δηλαδή, θεραπεία σε τελική ανάλυση σημαίνει φαγητό και νερό! Έτσι φυσικά ο αρχαίος άνθρωπος συνέδεσε τα δύο αυτά με τη θεραπεία και θεοποίησε την ιδέα με το θεό Σάραπι. Στα χριστιανικά χρόνια η συγκεκριμένη θεότητα έγινε Αη-Θαράπης.
Σύμφωνους μας βρίσκει και συνηγορεί νομίζουμε στην τεκμηρίωση της άποψής μας και το σχόλιο του Χρύσανθου Χρήστου . «Η Θεράπνη και άλλες θέσεις φαίνεται ότι συνδέονται όχι μόνον με τη μυκηναϊκή περίοδο αλλά και με τον μεσογειακό-προελληινκό κόσμο, όπως μας δείχνει περισσότερο η λατρεία». Χρήστου, σ. 11
Δε θα επεκταθούμε περισσότερο σε αυτή τη φάση με την ετυμολογία της λέξης. Επιφυλασσόμαστε να κάνουμε μια πληρέστερη παρουσίαση του όλου θέματος, το οποίο κρίνουμε άκρως ενδιαφέρον για όλη τη Λακωνία.
Συμπερασματικά λοιπόν.
Κοντά στις άλλες ερμηνείες προσθέτουμε/προσφέρουμε και τη δική μας για την ονομασία Ζαραφώνα η οποία εκτός από την άμεση ετυμολογική σχέση με τη Σεραπώνα/Θεραπώνα, συνδέεται και με μια σειρά άλλων τεκμηρίων.
Φαίνεται λοιπόν πως η γλώσσα, το τοπίο, η θρησκεία, η παράδοση, ακόμη και ο μαγνητισμός, το νερό, το ευάερον και το εύυδρον, συνθέτουν ένα πυκνό σε νοήματα και συμβολισμούς χώρο, αυτό της Ζαραφώνας.
Επομένως, επείγει η επαναφορά του ιερού αρχαίου ονόματος της Ζαραφώνας το οποίο επιπόλαια αντικαταστάθηκε (1935) με το άνοστο και άσχετο Καλλιθέα. Υπάρχουν 44 οικισμοί με το όνομα Καλλιθέα στην Ελλάδα. Ας γίνουν 43! Ζαραφώνα όμως μία!
Οι κάτοικοι της Ζαραφώνας καθώς και οι κάτοικοι των γύρω χωριών, προς τιμή τους, σπάνια αναφέρονται στο χωριό με τη νέα ονομασία. Εκ φύσεως διαισθάνονται τη δύναμη των αγιασμένων συλλαβών και λένε Ζαραφώνα με περηφάνια και τραγουδούν μάλιστα:
Από όλα τα περίχωρα
Μ’αρέσει η Ζαραφώνα
Γειά σου Ζαραφώνα, γειά σου…
Κάνοντας έτσι επίκληση στην υγεία οι μακρόβιου Ζαραφωνίτες.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Λαμπρινάκος Γιάννης. Η ΧΡΥΣΑΦΑ ΛΑΚΩΝΙΑΣ, Ο ΧΩΡΟΣ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ.- Σπάρτη: Λακωνικές Εκδόσεις, 2004.
Πίκουλας, Γιάννης Α. ΤΟ ΟΔΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ. – Αθήνα: AktendesSymposionsOsterreichischesArchaologischesInstitutAthen, 2001. (Ανάτυπο)
Τσουλόγιαννης, Ιωάννης Ν. – *Σπαντίδος Δημήτριος Α. ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΑ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ . – Αθήνα: Σπαντίδος, 2005.
Γριτσόπουλος, Τάσος Αθ. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΓΕΡΑΚΙΟΥ.- Αθήνα: Σύνδεσμος των εν Αττική Γερακιτών, 1982.
Κουρίνου, Ελένη. ΣΠΑΡΤΗ: Συμβολή στη μνημειακή τοπογραφία της .- Αθήνα: Horos, 2000.
Περιοδικό Μαλεβός, 1926, τεύχος 64, σελ. 564. Το παιδί του Μαλεβού
Χρήστου, Χρύσανθος. ΑΡΧΑΙΑ ΣΠΑΡΤΗ: Σύντομος οδηγός για την ιστορία τα μνημεία και το μουσείο της .- Σπάρτη: [χ.ο.], 1960.
Σπυρόπουλος, Θεόδωρος Γ. Γ’ Ε’ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ.- Αθήνα: Χρονικά του Αρχαιολογικού Δελτίου, 1988 (ανάτυπο).
Συμεωνίδης, Χαράλαμπος Ετυμολογικό Λεξικό των Νεοελληνικών Οικωνυμίων έκδοση Κέντρου Μελετών Ιεράς Μονής Κύκκου, Λευκωσία-Θεσ/νίκη, 2010
THE LAKONIAN SURVEY VOLUME 1
Annual of the Brotihsh School at Athens
Continuity and change in a Greek Rural Landscape
Suuplemenatary volume 26
THE LAKONIAN SURVEY BACKGROUND AND METHODOLOGY
Willisam Cavanagh et all
MARANTOU ELENH ΔΙΑΤΡΙΒΗ Θεότητες, λατρεία και χωροθεσία λατρευτικών τόπων στην κεντρική και νότια Πελοπόννησο: Γεωμετρικοί – Αρχαϊκοί – Κλασικοί χρόνοιψ
http://phdtheses.ekt.gr/eadd/browse?type=university&order=DESC&sort_by=2&value=Ionian+University
Μητράκος Βαγγέλης. To Βυζαντινό Λουτρικό Συγκρότημα της Σπάρτης! Άρθρο στο apela.gr 26/05/2015 Ένα εξαίρετο έργο της 5ης ΕΒΑ Σπάρτης όπου ο συγγραφέας γράφει τα εξής ενδιαφέροντα: Οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν αναπτύξει στο έπακρον το υδροχαρές πνεύμα και χρησιμοποιούσαν τα λουτρά για καθαριότητα, τόνωση και σκοπούς θεραπευτικούς. Ο Ιπποκράτης (460- 375 π.Χ.), ο πατέρας της ιατρικής επιστήμης και της υδροθεραπείας, ήταν ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά τη θεραπευτική χρήση των θερμών και ψυχρών λουτρών και την αποσυνέδεσε από τη θρησκεία.
